Uncategorized

ამელია ეარჰარტი – ლეგენდებით მოცული ქალი

amelia-earhart-AP0707111565ატლანტის ოკეანის პირველი ლედი – ასეთი მეტსახელი ჰქონდა ამელია ეარჰარტს, რომელიც 1928 წლის 17 ივნისს პირველი ქალი გახდა, ვინც ატლანტის ოკეანეს გადაუფრინა. მან არაერთი მსოფლიო რეკორდის დამყარება მოახერხა ავიაციის სფეროში. 1937 წელს ამელიამ სცადა მსოფლიოსთვის შემოეფრინა, მაგრამ მისი თვითმფრინავი უკვალოდ გაუჩინარდა წყნარი ოკეანის თავზე. რა გახდა ცნობილი მფრინავის დაღუპვის მიზეზი, დღემდე გაურკვეველია, თუმცა არსებობს რამდენიმე ვარაუდი.  არსებობს ვერსიაც, რომ ამელია საკუთარი სურვილით გაუჩინარდა. ლეგენდის თანახმად, მან თითქოს სახელი შეიცვალა და ახალი ცხოვრება დაიწყო.

ამელია მერი ეარჰარტი 1897 წლის 24 ივლისს დაიბადა, კანზასში. ამელიას დედ-მამის ურთიერთობა თანდათან უარესდებოდა, რის გამოც გოგონას ხშირად უწევდა ბებიასთან ცხოვრება. საბოლოოდ, მშობლები ერთმანეთს დაშორდნენ. ამელია დედასთან ერთად ჩიკაგოში გადავიდა საცხოვრებლად და იქვე დაიწყო სწავლა სამედიცინო ფაკულტეტზე. შემდეგ სიტუაცია დალაგდა, მშობლები შერიგდნენ, მამა უფრო მეტ ყურადღებას აქცევდა შვილებს. მამის წყალობით 23 წლის ამელია ავიაშოუს დაესწრო და ბიპლანის ფრენით საშუალებაც მიეცა, რამაც მასზე უდიდესი შთაბეჭდილება მოახდინა. ამელია მიხვდა, რომ მფრინავობა უნდოდა.

1921 წელს ამელიამ ინსტრუქტორ ნიტა სნუკთან დაიწყო ფრენის სწავლა, რამდენიმე თვეში პირველი აეროპლანის შეძენაც მოახერხა, 1922 წელს კი ეარჰარტმა უკვე რეკორდი დაამყარა ქალთა შორის, როდესაც მან მიწიდან 4200 მეტრის სიმაღლეს მიაღწია. თავიდან ფრენა ამელიასთვის უბრალო ჰობი იყო, თუმცა ეს ხელს არ უშლიდა, აქტიური პროპაგანდა ეწარმოებინა ავიაციაში ქალების ჩართვის მიზნით. ამის წყალობით ამელია ხშირად ხვდებოდა პრესის ფურცლებზე. მომავალში ეს ერთ-ერთი გარემოება გახდა, რომელმაც დიდი როლი ითამაშა იმაში, რომ გოგონამ ტრანსატლანტიკური ფრენის განხორციელება მოახერხა.

1928 წლის 17-18 ივნისს ამელია ეარჰარტმა 20 საათი და 40 წუთი იფრინა, ატლანტის ოკეანე გადაკვეთა და რეკორდიც დაამყარა.

1928 წელს, ცნობილი მოხელის, მისტერ გეტსის ცოლი იწვოდა სურვილით, განეხორციელებინა პირველი ფრენა ოკეანის თავზე, მაგრამ ქმარი კატეგორიულად წინააღმდეგი იყო. მისის გეტსი ფემინისტი იყო და ჯიუტად ცდილობდა განეხორციელებინა ფრენა, რომელსაც ქალი უხელმძღვანელებდა. არჩევანი ამელია ეარჰარტზე შეაჩერეს, თუმცა ამ ფრენაში მისი როლი არცთუ მნიშვნელოვანი იყო, რადგან თვითმფრინავს ის არ მართავდა. როგორც კი მიწაზე დაეშვნენ, ამელიამ ჟურნალისტებს განუცხადა, რომ მისი წვლილი მინიმალური იყო და საკუთარი თავი კარტოფილით სავსე ტომარას შეადარა. მიუხედავად ამისა, ცნობა იმის შესახებ, რომ ამელია გახდა პირველი ქალი, რომელმაც ატლანტის ოკეანეს გადაუფრინა, მთელ ქვეყანას მოედო. ამელია კინოვარსკვლავებზე პოპულარული გახდა. თუმცა მას აღიზიანებდა ის ფაქტი, რომ მთელი დიდება მას ერგო ისე, რომ ამაში პრაქტიკულად წვლილი არ შეუტანია.

1929 წელს ეარჰარტი ქალ-პილოტთა ასოციაციის პრეზიდენტი გახდა, რომელიც თვითონვე დაარსა. ამავე პერიოდში, ამელია საკუთარ პოპულარობას იმისთვის იყენებდა, რომ აქტიურად ებრძოლა ქალთა უფლებებისთვის.

1931 წელს ამელია ცოლად გაჰყვა ჯორჯ პუტნემს – გამომცემელს, რომელმაც თავის დროზე მისის გეტსთან რეკომენდაცია გაუწია ეარჰარტს ტრანსატლანტიკური ფრენის განსახორციელებლად. ქმარი აქტიურად იყენებდა ამელიას, როგორც სარეკლამო სახეს. ეარჰარტის ფოტოები იყო ყველგან – სპორტული ტანსაცმლიდან დაწყებული, სიგარეტის კოლოფებით დამთავრებული. ეს ყველაფერი ამელიას გულზე არ ეხატებოდა. მას ფრენა უნდოდა. და ეარჰარტმა მზადება დაიწყო კიდევ ერთი შორეული ფრენისთვის. ამ შემთხვევაში ის ერთადერთი პილოტი უნდა ყოფილიყო. 1932 წელს ამელიამ ჩანაფიქრი სისრულეში მოიყვანა.

ჯორჯ პუტნემი ხვდებოდა, რომ მისი მეუღლის პოპულარობა მარადიული არ იყო. ამელია უკვე ფლობდა საჭირო ავიატორულ უნარებს, ამიტომაც პუტნემმა გადაწყვიტა რაღაც უფრო დიდი და გრანდიოზული გაეკეთებინა. ასე დაიგეგმა ფრენა მსოფლიოს გარშემო. თავდაპირველად ამელია კატეგორიულად წინააღმდეგი იყო, რადგანაც ხვდებოდა, ასეთი ფრენა შეიძლება საბედისწერო აღმოჩენილიყო. მიუხედავად ამისა, ეს იდეა არასოდეს დავიწყებია და რამდენიმე წელიწადში გადაწყვეტილებაც მიიღო. იმ მომენტისთვის ქმარი ასეთ ფრენას უკვე აღარ ეთანხმებოდა.

1933 წლის ჩათვლით ამელია ეარჰარტმა არაერთი რეკორდი დაამყარა, მათ შორის მოხსნა საკუთარი რეკორდიც. თუმცა ეს რეკორდები და მიღწევები მას ან ქალ მფრინავთა შორის გამოარჩევდა, ან პირველი ქალი ხდებოდა, ვინც კონკრეტული ჩარჩო დაარღვია.

მაგალითად, 1932 წლის 20-21 მაისს ამელია 14 საათი და 56 წუთი ფრენის შედეგად პირველი ქალი გახდა, რომელმაც მარტომ გადაუფრინა ატლანტის ოკეანეს.

იმავე წლის 24-25 აგვისტოს კი პირველი ქალი გახდა, რომელმაც სოლო ნონსტოპი შეასრულა ნაპირიდან ნაპირამდე და დაამყარა ქალთა ტრანსკონტინენტური ნონსტოპ ფრენის სიჩქარის რეკორდი (იფრინა 2, 447.8 მილი, 19 საათი და 5 წუთი).

1935 წელს ეარჰარტმა უკვე სქესის განურჩეველი რეკორდები დაამყარა და 11 იანვარს შეასრულა ფრენა, რომლითაც იგი გახდა პირველი ადამიანი, ვინც 2,408 მილიან დისტანციაზე იფრინა მარტომ და წყნარი ოკეანე ჰონულულუდან ოკლანდამდე (კალიფორნია) გადაკვეთა. ამასთანავე, ეს იყო პირველი ფრენა, როდესაც სამოქალაქო თვითმფრინავი ორმხრივი (მიმღებ-გადამცემი) რადიო მოწყობილობით იყო აღჭურვილი.

19 აპრილს (1935 წელი) ამელია პირველი ადამიანი გახდა, ვინც სოლო ფრენა შეასრულა ლოს-ანჯელესიდან ქალაქ მეხიკომდე. ფრენა 13 საათსა და 23 წუთს გაგრძელდა.

8 მაისს კი ამელია ქალაქ მეხიკოდან ნიუარკში, ნიუ-ჯერსიში გაფრინდა (14 საათი და 19 წუთი) და პირველი ადამიანიც გახდა, რომელმაც მარტომ იფრინა ამ გზაზე შეუსვენებლად.

1937 წლის 17 მარტს ამელიამ და მისმა შტურმანმა, ფრედ ნუნანმა კაპიტან ჰარი მეინინგსა და აკრობატ მფრინავ პოლ მანცთან ერთად 15 საათიანი და 47 წუთიანი ფრენა შეასრულეს ოკლანდიდან ჰონოლულუმდე (კალიფორნია – ჰავაი), რაც ამელიას მოგზაურობის პირველ ნაწილს წარმოადგენდა.

1937 წლის 1 ივნისს ამელია ეარჰატმა მსოფლიოს გარშემო მოგზაურობა დაიწყო.

ჰავაის კუნძულებიდან აფრენისას თვითმფრინავი დაზიანდა, მაგრამ ამელია ვერც ამან შეაჩერა. მსოფლიოს გარშემო ფრენისას მან არაერთი მსოფლიო რეკორდი დამყარდა (მათ შორის, გახდა პირველი ადამიანი, ვინც წითელი ზღვიდან ინდოეთში იფრინა).

ივლისის დასაწყისში მოგზაურობა უკვე დასასრულს უახლოვდებოდა, როდესაც 1937 წლის 2 ივლისს ამელია და მეორე პილოტი ფრედ ნუნანი წყნარი ოკეანის თავზე მიფრინავდნენ და მათთან კავშირი გაწყდა.

სამძებრო სამუშაოები თითქმის 2 წლი გრძელდებოდა, მაგრამ უშედეგოდ. 1939 წელს პილოტები დაღუპულებად გამოაცხადეს.

დღესდღეობით რამდენიმე მოსაზრება არსებობს მომხდარი ტრაგედიის შესახებ. ერთი ვერსიით, შესაძლებელია თვითმფრინავს საწვავი გამოელია და ოკეანეში ჩავარდა. მეორე ვერსიით, ამელიამ სცადა რომელიმე კუნძულზე დამჯდარიყო, მაგრამ აქაც პრობლემებმა იჩინა თავი, თვითმფრინავთან კავშირი გაწყდა, ხოლო ეკიპაჟმა სიცოცხლესთან შეუთავსებელი ტრავმები მიიღო. ზოგიერთი თვლის, რომ ამელია და ფრედ ნუნანი იაპონელებს ჩაუვარდნენ ტყვედ. ამელია ეარჰარტის უკანასკნელი ფრენა დღემდე საიდუმლოებით არის მოცული და ხალხში მრავალი ლეგენდის საფუძვლად იქცა.

. . .

სტატია მომზადებულია პროექტის “გზაზე ერთი ქალი მოდიოდა” ფარგლებში

პროექტს ახორციელებს სოციალური შუქნიშანი

პროექტი ხორციელდება “ქალთა ფონდი საქართველოში” ფინანსური მხარდაჭერით

 

 

Uncategorized

დოროთი ქროუფუთ-ჰოჯკინი – ქალი, რომელიც კრისტალებს ხსნიდა

hodgkin-13170-portrait-mini-2x
Photo credit: the Nobel Foundation archive

დოროთი ქროუფუთ ჰოჯკინს ნობელის პრემია ქიმიის დარგში მიენიჭა 1964 წელს. პრემია მან “რენტგენის სხივების საშუალებით მნიშვნელოვანი ბიოქიმიური ნივთიერებების კრისტალური სტრუქტურის განსაზღვრისათვის” მიიღო.

დოროთის მეცნიერებით გატაცება ბავშვობაში დაიწყო, მაშინ, როდესაც გოგონას ქიმიის წიგნი ჩაუვარდა ხელში, სადაც კრისტალებთან დაკავშირებული ექსპერიმენტები იყო აღწერილი.

მან ოქსფორდის უნივერსიტეტი მაღალი აკადემიური მოსწრებით დაამთავრა, თუმცა საკუთარი სქესის გამო სამსახურის შოვნა გაუჭირდა. საბოლოოდ, მუშაობის დაწყების შანსი კემბრიჯის უნივერსიტეტში მისცა ჯ. დ. ბერნალმა. დოქტორის ხარისხი დოროთიმ სწორედ კემბრიჯის უნივერსიტეტში მიიღო.

რენტგენული დიფრაქციის მეთოდის გამოყენებით გადაღებული უამრავი ფოტოს, მათემატიკურ ანალიზისა და საფუძვლიანი კალკულაციების საშუალებით დოროთი ქროუფუთ ჰოჯკინმა შეძლო წარმატებით განესაზღვრა პენიცილინის სტრუქტურა (1964 წელი) და ვიტამინთა შორის ყველაზე რთული აგებულების B12- ის სტრუქტურა (1956 წელს). მისმა პიონერულმა ნაშრომებმა დახმარება გაუწია პროტეინების სტრუქტურის გაშიფვრას, მათ შორის, ინსულინის, რომელზეც დოროთი 30 წელიწადი მუშაობდა.

დოროთი მერი ქროუფუთ-ჰოჯკინი 1910 წლის  12 მაისს დაიბადა ეგვიპტის დედაქალაქ ქაიროში. მამამისი, ჯონ უინთერ ქროუფუთი ინგლისური ფილოლოგიის ცნობილი სპეციალისტი და ეგვიპტის განათლების სამსახურის არქეოლოგი გახლდათ. ის ხშირად ეხმარებოდა მეუღლეს, მოყვარულ-ბიოლოგს გრეი მერის, რომელმაც სუდანის ფლორა აღწერა და კოპტური ქსოვილების ცნობილი მცოდნე იყო.

როდესაც პირველი მსოფლიო ომი დაიწყო, თურქული არმიის მხრიდან შესაძლო თავდასხმის გამო, ოჯახმა დოროთი და მისი სამი და ინგლისსში გაგზავნა ბებიასთან, ქალაქ უორტინგში, ბრაიტონისგან რამდენიმე მილში, ლა-მანშის სანაპიროსთან. ამ დროს დოროთი 4 წლის იყო. 1918 წელს, ომის დასრულების შემდეგ, გრეი მერი ბავშვებთან ერთად ქალაქ ლინკოლნში დასახლდა. დედა სახლში ასწავლიდა გოგონებს ისტორიას, ბუნებისმეტყველებასა და ლიტერატურას. სამი წლის განმავლობაში გრეი მერი ინგლისსა და ახლო აღმოსავლეთს შორის მოგზაურობდა. ბოლოს კი ქალაქ ჰელდსტონში დასახლდა, აღმოსავლეთ სუფოლკში, სადაც ქროუფუთების წინაპრები ასწლეულების განმავლობაში ცხოვრობდნენ.

1928 წლამდე დოროთი ჯონ ლიმანის სახელობის სკოლაში დადიოდა, ბეკლესსთან ახლოს. სკოლაში გოგონა კრისტალებით დაინტერესდა, რამაც კრისტალოგრაფიის და ქიმიის უფრო სიღრმისეულად შესწავლის სურვილი გაუღვივა. ქიმიის შესწავლით, იმ დროს, როგორც წესი ბიჭები ინტერესდებოდნენ. 13 წლის ასაკში, მამის მოსანახულებლად ხართუმში მყოფმა დოროთიმ გაიცნო ა.ფ. ჯოზეფი, ქიმიკოს-ნიადაგთმცოდნე, რომელიც მას ადგილობრივი მინერალების რაოდენობრივ ანალიზში დაეხმარა. 1926 წელს დოროთის მამა იერუსალიმში არქეოლოგიის ბრიტანული სკოლის დირექტორი გახდა. სკოლის დასრულების შემდეგ ჰოჯკინი მშობლებთან გაემგზავრა პალესტინაში. ჯერაშში ბიზანტიური ტაძრების გათხრებისას იგი არქეოლოგიამ გაიტაცა, მაგრამ ამის მიუხედავად, ინგლისში დაბრუნებულმა დოროთიმ სომერვილ კოლეჯში, ოქსფორდში, ქიმიის შესწავლა დაიწყო. უ. ჰ. ბრეგის მოსწავლეებისთვის განკუთვნილ წიგნში დოროთიმ კრისტალებში რენტგენის სხივების დიფრაქციის შესახებ წაიკითხა. ბრეგი და მისი ვაჟი მაქს ფონ ლაუესთან ერთად მუშაობდნენ მეცნიერების ახალ დარგზე – რენტგენულ კრისტალოგრაფიაზე.  ლაუემ აღმოაჩინა, რომ კრისტალში გამავალი რენტგენის სხივები დიფრაქციონირების პროცესს განიცდიან და დამახასიათებელ ლაქებს ქმნიან ფოტოგრაფიულ ფირებზე. ბრეგებმა შემდგომში გვიჩვენეს, რომ ეს მონაცემები თითოეული კრისტალის შინაგან სტრუქტურას ასახავენ. რთული მათემატიკური გამოთვლების დამატებით, რენტგენოსტრუქტურული ანალიზი უმნიშვნელოვანეს მეთოდად იქცა კრისტალში მოლეკულებისა და ატომების ზომის, განლაგების და ფორმების განსაზღვრაში. დოროთი ქროუფუთ-ჰოჯკინი კრისტალოგრაფიას ჰ. მ. პოელის ხელმძღვანელობით შეისწავლიდა სომერვილში, შემდეგ კი ზაფხული გაატარა ჰაიდელბერგის ლაბორატორიაში ვიქტორ გოლდშმიტის ხელმძღვანელობით.  1932 წელს სომერვილის კოლეჯის დასრულების შემდეგ, ჰოჯკინმა მცირე კვლევითი სტიპენდია მიიღო, რამაც, დეიდის ფინანსურ მხარდაჭერასთან ერთად, საშუალება მისცა კემბრიჯის უნივერსიტეტში ემუშავა იმედისმომცემ ფიზიკოსთან, ჯ. დ. ბერნალთან ერთად. ბერნალი სტეროლის კრისტალების რენტგენოსტრუქტურული ანალიზით იყო დაკავებული (მაგალითად, ბიოლოგიურ ქსოვილებში აღმოჩენილი ქოლესტერინის), რაც ჰოჯკინისთვის განსაკუთრებით საინტერესო აღმოჩნდა. ორი წლის შემდეგ დოროთი სომერვილში დაბრუნდა მინერალოგიისა და კრისტალოგრაფიის განყოფილებაში და თავისი პროფესიული საქმიანობის დიდი ნაწილი სწორედ აქ გაატარა. ჰოჯკინმა ქიმიკოსი რობერტ რობინსონის დახმარებით მიღებული სუბსიდიით შეიძინა რენტგენის აპარატი და სტეროლების ანალიზი განაგრძო, განსაკუთრებით კი ქოლესტერინის იოდიდის. ამ თემაზე შესრულებული დისერტაციისთვის მას 1937 წელს დოქტორის ხარისხი მიენიჭა. უ. ჰ. ბრეგის სიტყვებით, ეს ნამუშევარი ნათელი მაგალითია, თუ როგორ აფართოებს ორგანული ქიმიის საზღვრებს ფიზიკის მეთოდების გამოყენება რთული სივრცითი სტრუქტურების განსაზღვრისას.

მეორე მსოფლიო ომის დაწყებიდან სამი წლის შემდეგ ჰოჯკინმა 1928 წელს ალექსანდრ ფლემინგის მიერ აღმოჩენილი ანტიბიოტიკის – პენიცილინის შესწავლა დაიწყო, რომელიც მოგვიანებით ერნესტ ბ. ჩეინმა დახვეწა. მას დოროთი კემბრიჯში შეხვდა. მეორე მსოფლიო ომის დროს ამ ანტიბიოტიკზე ძალიან დიდი მოთხოვნა გაჩნდა, რადგან ის ბაქტერიებით გამოწვეული მწვავე ინფექციური დაავადებების სამკურნალოდ გამოიყენებოდა. მაგრამ ვინაიდან პენიცილინის ქიმიური სტრუქტურა თითქმის უცნობი გახლდათ, მასობრივ წარმოებასა და სინთეზირებაზე ლაპარაკიც კი ზედმეტი იყო. ოქსფორდში, მცირე დამხმარე ჯგუფით, დოროთი ჰოჯკინი პენიცილინის შესწავლას შეუდგა რენტგენოსტრუქტურული ანალიზის მეშვეობით. პენიცილინის კრისტალებში რენტგენის სხივების სხვადასხვა კუთხით გატარებით, ჯგუფმა ნიმუშების დიფრაქცია განსაზღვრა, რომელიც ფოტოგრაფიულ ფირებზეა დაფიქსირებული, ასევე საკვანძო ატომების კრისტალურ ბადეში განლაგება. 1949 წელს IBM კომპიუტერის პროგრამების საშუალებით ჰოჯკინმა და მისმა ჯგუფმა პენიცილინის მოლეკულური სტრუქტურა განსაზღვრეს. ჯერ კიდევ პენიცილინზე მუშაობის დასრულებამდე, 1948 წელს დოროთი ჰოჯკინმა ანემიის საწინააღმდეგო ვიტამინის, B12-ის შესასწავლად რენტგენოსტრუქტურული ანალიზი გამოიყენა. სწორედ ამ დროს გახდა ხელმისაწვდომი ელექტრონული კომპიუტერები, რომელიც გამოთვლითი ოპერაციებისათვის გამოიყენებოდა. ჰოჯკინმა ვიტამინ B12-ის მოლეკულური სტრუქტურა საბოლოოდ 1957 წელს განსაზღვრა, ოქსფორდის უნივერსიტეტში რენტგენული კრისტალოგრაფიის ლექტორად დანიშვნიდან ერთი წლის თავზე. 1958 წელს სხვადასხვა აუდიტორიაში მიმოფანტული მისი ლაბორატორია უნივერსიტეტის ისტორიულ მუზეუმში გადაიტანეს, თანამედროვე შენობაში, რომელიც ქიმიის დარგისათვის აუცილებელი ყველა მოთხოვნის გათვალისწინებით იყო აგებული.

რენტგენული სხივების დახმარებით ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებების სტრუქტურის განსაზღვრისათვის ჰოჯკინმა 1964 წელს ნობელის პრემია მიიღო ქიმიის დარგში. დაჯილდოებისას შვედეთის მეცნიერებათა სამეფო აკადემიის წევრმა, გუნარ ჰეგმა ისაუბრა ჰოჯკინის მიერ გაწეული სამუშაოს უდიდეს მნიშვნელობაზე როგორც კრისტალოგრაფიის დარგისათვის, ისე ბიოლოგიისა და ქიმიისათვის. ჰოჯკინის მეთოდები გამოიყენეს მაქს პერუცმა და ჯონ კენდრიუმ ცილების სტრუქტურის კვლევისას. მისსავე მეთოდებს იყენებდნენ როზალინდ ფრანკლინი, მორის უილკინსი, ჯეიმს უოტსონი და ფრენსის კრიკი დნმ-ის სპირალური სტრუქტურს ანალიზისას.

პროგრესირებადი ართრიტის მიუხედავად ჰოჯკინი აგრძელებდა ინსულინის  ჰორმონის შესწავლას და 1972 წელს, მრავალწლიანი მუშაობის შემდეგ დაასრულა Zn-ინსულინის ანალიზი. ამ რთული მოლეკულის სტრუქტურაზე მუშაობას, რომელიც 800 ატომს შეიცავს (შედარებისთვის, ვიტამინ B12-ის მოლეკულა 90 ატომისგან შედგება), ართულებდა ისიც, რომ ინსულინი რამდენიმე სხვადასხვა ფორმით კრისტალიზდება. 1960 წლიდან 1977 წლამდე ჰოჯკინს ლონდონის სამეფო საზოგადოების პროფესორ-მკვლევარის თანამდებობა ეკავა. 1977 წელს იგი ვოლფსონ კოლეჯის საბჭოს წევრად აირჩიეს ოქსფორდში. დოროთი ჰოჯკინი გახლდათ  ბრისტოლის უნივერსიტეტის საპატიო რექტორი 1970 წლიდან და პაგუოშის მოძრაობის პრეზიდენტი 1975 წლიდან.

1937 წელს დოროთი ქროუფუთი ცოლად გაჰყვა ტომას ჰოჯკინს, ოქსფორდის უნივერსიტეტის პროფესორის შვილს, ტომას ჰოჯკინ უფროსის შთამომავალს, რომლის სახელსაც ატარებს ლიმფური კვანძების სიმსივნე – ჰოჯკინის დაავადება. ტომას ჰოჯკინი წლების განმავლობაში გახლდათ განაში აფრიკის შემსწავლელი უნივერსიტეტის დირექტორი. ჰოჯკინებს ორი ვაჟი და ერთი გოგონა შეეძინათ.

1949 წლამდე დოროთი თავისი ქალიშვილობის გვარით, ქროუფუთით აქვეყნებდა სტატიებს, ვიდრე არ აიძულეს, რომ პენიცილინის ქიმიური კვლევებისთვის თავისი ქმრის გვარი, ჰოჯკინი გამოეყენებინა.

მრავალი ჯილდოს მფლობელი დოროთი ქროუფუთ-ჰოჯკინი გახლდათ კემბრიჯის, ჰარვარდის, ბრაუნის, ლიდსის, მანჩესტერის, სასექსის, განის, ჩიკაგოსა და სხვა უნივერსიტეტების საპატიო სამეცნიერო ხარისხის მფლობელი. ის გახდა მეორე ინგლისელი ქალი, რომელმაც „დამსახურების“ ორდენი მიიღო (1965 წელს). დაჯილდოებული იყო სამეფო მედლით, ლონდონის სამეფო საზოგადოების ოქროს მედლით და სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის ლომონოსოვის სახელობის ოქროს მედლით (1982 წელს). დოროთი ჰოჯკინი გახლდათ ამერიკის შეერთებული შტატების, ნიდერლანდების, იუგოსლავიის, განის, პუერტო – რიკოს, ავსტრალიისა და საბჭოთა კავშირის მეცნიერებათა აკადემიების უცხოელი წევრი. ჰოჯკინი უზრუნველყოფდა საერთაშრისო კრისტალოგრაფიული კავშირის დაფინანსებას და გახლდათ ამავე ორგანიზაციის პრეზიდენტი 1972-1975 წლებში.

მიუხედავად ამი ყველაფრისა, ბრიტანული პრესისთვის დოროთი პირველ რიგში არა მეცნიერი, არამედ დიასახლისი, სამი შვილის დედა და ცოლი იყო.

ამონარიდი The Guardian-ის 2014 წლის მაისის სტატიიდან: “ჰოჯკინი დღემდე ერთადერთი ბრიტანელი ქალია, რომელსაც კი ოდესმე ნობელის პრემია აუღია მეცნიერების დარგში. ნობელი მან 1964 წელს აიღო, თუმცა ბრიტანულმა პრესამ მისი სქესის დავიწყება ვერ შეძლო. The Daily Mail წერდა: “ოქსფორდელმა დიასახლისმა ნობელი მოიგო”, ხოლო Telegraph ამგვარად აშუქებდა ამ ამბავს: “ბრიტანელი ქალი, რომელმაც ნობელის პრემია მიიღო – £18,750 ფუნტი სამი შვილის დედას”.  Daily Mirror-ში კი სათაური ასე ჟღერდა: “ნობელის პრემია ბრიტანელი ცოლისათვის”.

 

. . .

სტატია მომზადებულია პროექტის “გზაზე ერთი ქალი მოდიოდა” ფარგლებში

პროექტს ახორციელებს სოციალური შუქნიშანი
პროექტი ხორციელდება “ქალთა ფონდი საქართველოში” ფინანსური მხარდაჭერით

 

 

 

Uncategorized

მარია კიური – ქალი, რომელმაც ორჯერ აიღო ნობელი

იცით ვინ არის ერთადერთი პიროვნება, რომელსაც ნობელი აღებული აქვს როგორც ქიმიაში, ასევე ფიზიკაში?
იცოდით, რომ ქიმიური ელემენტები – რადიუმი და პოლონიუმი 1898 წელს აღმოაჩინეს?

➡️ მარი სკლოდოვსკა-კიურიმ თავის მეუღლესთან პიერ კიურისთან ერთად აღმოაჩინა რადიუმი და პოლონიუმი.
➡️ მარი სკლოდოვსკა-კიურიმ ორჯერ მიიღო ნობელი, 1903 წელს ფიზიკაში, 1911 წელს – ქიმიაში.
➡️ მარი პირველი ქალი იყო, ვინც ნობელიანტი გახდა.
➡️ მან პირველმა ჩაატარა კვლევა რადიაციით გამოწვეული სიმსივნეების მკურნალობის შესახებ და დააარსა მნიშვნელოვანი სამედიცინო კვლევითი ცენტრები.
➡️ რადიოაქტიური ნივთიერებების შესწავლის სფეროში იყო არაერთი მიგნების პირველაღმომჩენი.

➡️1890 – იან წლებში მარიას მიერ გაკეთებული ჩანაწერები და დოკუმენტები დღემდე სიცოცხლისთვის საშიშად ითვლება რადიოაქტიური დაბინძურების გამო. მარიას კულინარიული წიგნიც კი რადიოაქტიურია. მეცნიერის დოკუმენტები ტყვიის ყუთებში ინახება, მათ გასაცნობად კი სპეციალურ დამცავ სამოსს იცვამენ.

➡️კიურის სახელს ატარებს რამდენიმე უნივერსიტეტი, სკოლა, ონკოლოგიის ცენტრი ვარშავაში, ასტეროიდი, გეოგრაფიული ობიექტები და სხვ.

➡️ერთ-ერთი ქიმიურ ელემენტს, კიურიუმს, სახელი კიურების პატივსაცემად ეწოდა.

➡️ სიტყვა რადიოაქტიულობა კიურების წყვილმა დაამკვიდრა.

➡️ მარია კიური პარიზის უნივერსიტეტის პირველი პროფესორი ქალი გახდა.

➡️ კიურის მოსწავლეებს შორის ოთხი ნობელის პრემიის ლაურეატია. ამ ოთხიდან ერთი მარიას ქალიშვილი ირენია, მეორე კი ირენის მეუღლე და მარიას სიძე, ფრედერიკ ჟოლიო კიური.

51417733-1024x1024
Photo credit © AFP/Getty Images

პოლონელი მეცნიერი მარია სკლადოვსკაია-კიური 1867 წლის 7 ნოემბერს დაიბადა, ვარშავაში. მისი მშობლები მასწავლებლები იყვნენ. სკლადოვსკების მრავალშვილიანი ოჯახი ხელმოკლედ ცხოვრობდა. 10 წლის მარიას დედა ტუბერკულოზით გარდაეცვალა, მამა კი პროპოლონური შეხედულებების გამო სამსახურიდან გაათავისუფლეს და იძულებული გახდა, ნაკლებ ანაზღაურებაზე ემუშავა.

10 წლის ასაკშივე დაიწყო მარიამ სკოლა-ინტერნატში სიარული, შემდეგ კი გოგონათა გიმნაზია ოქროს მედალზე დაამთავრა. მარიას უმაღლესი განათლების მიღება არ შეეძლო, რადგან პოლონურ უნივერსიტეტებში იმ დროისათვის მხოლოდ კაცებს შეეძლოთ ჩარიცხვა. ამიტომ მარიამ და მისმა დამ, ბრონისლავამ იატაკქვეშა უნივერსიტეტში შესვლა გადაწყვიტეს, სადაც ქალებსაც იღებდნენ. დებმა პირობა დადეს, რომ ერთმანეთს სწავლის საფასურის გადახდაში დაეხმარებოდნენ. პირველმა უნივერსიტეტში სწავლა ბრონისლავამ დაიწყო, მარია კი აღმზრდელად მოეწყო, რომ სწავლის ფული გამოემუშავებინა. 1890 -იანი წლების დასაწყისში ბრონისლავა ცოლად გაჰყვა ექიმსა და აქტივისტს კაზემირ დლუსკის და მარია საცხოვრებლად პარიზში მიიწვია.

საფრანგეთის დედაქალაქში სწავლის გასაგრძელებლად მარიას ფული სჭირდებოდა. იგი წელიწადნახევარი მუშაობდა აღმზრდელად ვარშავაში, სწავლობდა უნივერსიტეტში და გადიოდა სტაჟირებას ლაბორატორიაში, რომელსაც მისი ბიძაშვილი, იოზეფ ბოგუსკი ხელმძღვანელობდა, დიმიტრი მენდელეევის თანაშემწე.

1891 წლის ბოლოს სკლადოვსკაია საფრანგეთში გადავიდა. პარიზში მარიამ (ფრანგები მას მარის ეძახდნენ) სხვენი იქირავა პარიზის უნივერსიტეტის სიახლოვეს, სადაც გოგონა ფიზიკას, ქიმიასა და მათემატიკას შეისწავლიდა.

პარიზული ცხოვრება რთული აღმოჩნდა: მარიას ხშირად აკლდა საკვები, შიმშილისგან გონებას კარგავდა, არ ჰქონდა საშუალება თბილი ტანსაცმელი და ფეხსაცმელი ეყიდა ზამთრისთვის. მარია დღისით სწავლობდა, საღამოობით კი მასწავლებლად მუშაობდა მიზერულ ანაზღაურებაზე. 1893 წელს მარიამ ფიზიკაში ხარისხი დაიცვა და პროფესორ გაბრიელ ლიპმანის სამრეწველო ლაბორატორიაში დაიწყო მუშაობა.

სამრეწველო ორგანიზაციის დაკვეთით მარია სხვადასხვა მეტალის მაგნიტურ თავისებურებებს შეისწავლიდა. 1893 წელსვე შეხვდა პიერ კიურის, რომელიც შემდგომში არა მხოლოდ მისი კოლეგა, არამედ მეუღლეც გახდა.

1894 წლის ზაფხულში სკლადოვსკაია ვარშავაში ჩავიდა ოჯახის მოსანახულებლად. მას ჯერ კიდევ ჰქონდა ილუზია, რომ სამშობლოში მუშაობის ნებართვას მისცემდნენ, მაგრამ გოგონას კრაკოვის უნივერსიტეტში უარი უთხრეს. ისინი სამუშაოდ მხოლოდ კაცებს იღებდნენ. სკლადოვსკაია პარიზში დაბრუნდა და დისერტაციაზე მუშაობა განაგრძო.

ვილჰელმ რენტგენისა და ანრი ბეკერელის უმნიშვნელოვანესი აღმოჩენებით შთაგონებულმა მარიამ გადაწყვიტა, ურანის სხივები შეესწავლა, როგორც დისერტაციის შესაძლო თემა. ნიმუშების შესასწავლად ცოლ-ქმარი კიური იმ დროისათვის ინოვაციურ ტექნოლოგიას იყენებდა. კვლევისთვის აუცილებელ სუბსიდიებს მეცნიერები მეტალურგიული და სამთო-მომპოვებელი კომპანიებისაგან იღებდნენ. ლაბორატორიის არქონის პირობებში, უნივერსიტეტის საკუჭნაოში, შემდეგ კი ქუჩაში მდებარე სათავსოში, ოთხ წელიწადში მეცნიერებმა 8 ტონა ურანიტიტი გადაამუშავეს.

ჩეხეთიდან ჩამოტანილ მადანზე მიმდინარე ექსპერიმენტისას მეცნიერებმა ივარაუდეს, რომ ურანის გარდა კიდევ ერთ რადიოაქტიურ ნივთიერებასთან ჰქონდათ საქმე. მკვლევარებმა გამოავლინეს ფრაქცია, რომელიც ურანზე ბევრად უფრო რადიოაქტიური გახლდათ. 1898 წელს კიურებმა რადიუმი და პოლონიუმი აღმოაჩინეს. პოლონიუმი ელემენტს მარიას სამშობლოს პატივსაცემად ეწოდა. მეცნიერებმა არ დააპატენტეს აღმოჩენა, თუმცა ამას შეეძლო მათთვის დამატებითი შემოსავალი მოეტანა.

1898 წლიდან 1902 წლამდე კიურებმა ერთობლივად და ცალ-ცალკე 32 სამეცნიერო სტატია გამოაქვეყნეს. მათ შორის ერთ-ერთი პუბლიკაცია იუწყებოდა, რომ რადიუმის ზემოქმედების შედეგად სიმსივნური უჯრედები ჯანმრთელზე უფრო სწრაფად იშლება.

1910 წელს მარიამ და ფრანგმა მეცნიერმა ანდრე დებრენიემ წმინდა მეტალის რადიუმის მიღება მოახერხეს. 12 წლიანი ექსპერიმენტების შემდეგ მეცნიერებმა როგორც იქნა დაამტკიცეს, რომ რადიუმი თვითმყოფადი ქიმიური ელემენტია.

1903 წელს, შვედეთის სამეფო აკადემიამ კიურების წყვილი და ანრი ბეკერელი ნობელის პრემიით დააჯილდოვა ფიზიკის სფეროში, რადიაციის კვლევაში შეტანილი წვლილისთვის. თავდაპირველად კომიტეტს მხოლოდ პიერ კიურისა და ანრი ბეკერელის დაჯილდოება ჰქონდა გადაწყვეტილი, მაგრამ კომიტეტის ერთ-ერთმა წევრმა და ქალი მეცნიერების უფლებების დამცველმა, შვედმა მათემატიკოსმა მაგნუს გუსტავ მითთაგ-ლეფლერმა გააფრთხილა პიერ კიური ამის შესახებ. პიერის მიმართვის შემდეგ, მარია დაჯილდოებულთა შორის აღმოჩნდა.

მარიას სქესის გამო დაბრკოლებები ექმნებოდა სამეცნიერო წრეებში. 1903 წელს ცოლ-ქმარი კიური ბრიტანეთის სამეფო ინსტიტუტში მიიწვიეს რადიოაქტიურობის თემაზე მოხსენების წასაკითხად, მაგრამ ქალებს ამის უფლება არ ჰქონდათ და შესაბამისად, მოხსენება მხოლოდ პიერმა წარადგინა.

მარია კიურის უარი უთხრეს საფრანგეთის მეცნიერებათა აკადემიის წევრად არჩევაზე და მის ნაცვლად ედუარ ბრანლი აირჩიეს, გამომგონებელი, რომელიც გულიელმო მარკონის უკაბელო ტელეგრაფის შემუშავებაში დაეხმარა. ნახევარი საუკუნის შემდეგ კი (1962 წელს) მარიას სტუდენტი, მარგარიტა პერეი გახდა პირველი ქალი, რომელიც საფრანგეთის მეცნიერებათა აკადემიის წევრად აირჩიეს.

მიუხედავად ყველა დაბრკოლებისა, საბოლოოდ მარია კიური პირველი ქალი გახდა, რომელმაც ნობელის პრემია მიიღო. ჰონორარმა ცოლ-ქმარს საშუალება მისცა ლაბორანტი აეყვანათ, ლაბორატორია კი შესაბამისი აპარატურით აღეჭურვათ.

1911 წელს მარიამ ნობელის პრემია ქიმიის დარგშიც მიიღო და პირველი ადამიანი გახდა, ვინც ეს საპატიო ჯილდო ორჯერ მოიპოვა. მარიამ აგრეთვე შვიდი სხვადასხვა მედალი მიიღო სამეცნიერო აღმოჩენებისთვის.

1914 წელს პარიზში დაარსდა რადიუმის ინსტიტუტი. მარია რადიაციის მედიცინაში გამოყენების განყოფილების ხელმძღვანელი გახდა. პირველი მსოფლიო ომის წლებში დაჭრილთა სამკურნალოდ სკლადოვსკაია-კიურიმ გამოიგონა მობილური რენტგენოგრაფიული ხელსაწყოები, რომლებსაც petites Curies ანუ პატარა კიურიები შეარქვეს.

1915 წელს მარია კიურიმ შექმნა სამედიცინო ნემსები, რომლებიც „რადიუმის ემანაციას“ შეიცავდა, რადიუმისგან გამოყოფილს უფერულ, რადიოაქტიურ აირს, რომელსაც შემდგომში რადონი უწოდეს. ასეთი ნემსები ინფიცირებული ქსოვილების სტერილიზაციისთვის გამოიყენებოდა და მილიონზე მეტმა დაჭრილმა სამხედრომ წარმატებით ჩაიტარა მკურნალობის კურსი.

პირველი მსოფლიო ომის წლებში უდიდესი დამსახურების მიუხედავად, მარიას საფრანგეთის მთავრობისაგან ოფიციალური მადლობა არ მიუღია. მეტიც, ომის დაწყებიდან მალევე მარიამ სურვილი გამოთქვა, თავისი ოქროს მედლები ფრანგული არმიის დასახმარებლად შეეწირა, მაგრამ საფრანგეთის ნაციონალურმა ბანკმა მას უარი უთხრა.

 

პირადი ცხოვრება

ჯერ კიდევ აღმზრდელად მუშაობისას, მარიას შეუყვარდა დიასახლისის ვაჟი, კასიმეჟ ლორავსკი. ვაჟის მშობლები ქორწინების წინააღმდეგი აღმოჩნდნენ. კასიმეჟი მათ სურვილს წინ ვერ აღუდგა. შეყვარებულთათვის დაშორება ძალიან მძიმე აღმოჩნდა. კასიმეჟი ამას ღრმა სიბერემდე ნანობდა.

შემდეგ, მარია პიერს შეხვდა. მეცნიერებისადმი ინტერესმა გააერთიანა ახალგაზრდები და 1895 წლის ივლისში დაქორწინდნენ კიდეც. მათ უარი თქვეს რელიგიურ აღნიშვნაზე, საქორწინო კაბის ნაცვლად მარიას მუქი ლურჯი კოსტუმი ეცვა, რომელსაც მოგვიანებით ლაბორატორიაში მუშაობისას იყენებდა. ცოლ-ქმარს ორი გოგონა ეყოლა, ქიმიკოსი მეცნიერი ირენი (1897-1956) და მუსიკისა და ლიტერატურის კრიტიკოსი და მწერალი ევა (1904-2007). მარია პოლონელ აღმზრდელებს იყვანდა, გოგონებისთვის მშობლიური ენა რომ ესწავლებინათ. ასევე ხშირად გზავნიდა მათ პოლონეთში, ბაბუასთან.

პიერსა და მარიას მეცნიერების გარდა ორი საერთო ინტერესი ჰქონდათ,  მოგზაურობა და ველოსიპედებით ხანგრძლივი გასეირნებები. პიერის სახით მარიამ იპოვა სიყვარული, საუკეთესო მეგობარი და კოლეგა. თუმცა 1906 წელს პიერს ეტლი დაეჯახა. მეუღლის გარდაცვალებამ მარია ღრმა დეპრესიაში ჩააგდო. მან მხოლოდ რამდენიმე თვის შემდეგ მოახერხა მუშაობის გაგრძელება.

მოგვიანებით (1910-1911 წლებში) მარია სასიყვარულო ურთიერთობაში იმყოფებოდა პიერის ყოფილ სტუდენტთან პოლ ლანჟევენთან. პოლს გაურკვეველი ურთიერთობა ჰქონდა ცოლთან, რომელთანაც ოფიციალურად დაშორებული არ იყო. ლანჟევენის ცოლის დახმარებით პრესაში სკლადოვსკაია-კიურის წინააღმდეგ სკანდალი აგორდა. მარიას ფრანგული პრესა ისედაც გამუდმებით შეურაცხყოფდა მისი ათეიზმისა და უცხოელობის გამო, თუმცა ნობელის პრემიის მიღების შემდეგ, მას როგორც საფრანგეთის გმირს, ისე მოიხსენიებდნენ. მარია აგნოსტიკოსი მას მერე გახდა, რაც დედის გარდაცვალებიდან მალევე დაც გარდაეცვალა. ლანჟევენთან ურთიერთობის გამო აგორებული სკანდალის დროს მარია ბელგიაში იმყოფებოდა კონფერენციაზე. შინ დაბრუნებულ ქალს სახლთან გამძვინვარებული ბრბო ელოდა. მარია იძულებული გახდა, შვილებთან ერთად მეგობარ მწერალთან, კამილ მარბოსთან შეეფარებინა თავი.

როგორც აღმოჩნდა, საზოგადოება იმდენად იყო დაინტერესებული მარიას პირადი ცხოვრებით, რომ ქალის გარშემო წარმოშობილმა სკანდალმა მას კინაღამ დააკარგინა ნობელის პრემიის მიღების შანსი. მეცნიერის პირადი ცხოვრების დეტალებმა მარიას სამეცნიერო მიღწევები არა მარტო საზოგადოების თვალში გადაფარა, არამედ სამეცნიერო და აკადემიურ წრეებშიც კი და ნობელის პრემიის ლაურეატების სიიდან მისი ამოშლის მცდელობამდეც კი მიიყვანა.

მარია კიურის რეპუტაცია საფრანგეთში მას მერე აღდგა, რაც ის ომში დაჭრილ ათიათასობით ჯარისკაცს დაეხმარა.

1934 წლის 4 ივლისს, მარია კიური 66 წლის ასაკში გარდაიცვალა პასში, სანსელემოსის სანატორიუმში. გარდაცვალების მიზეზად აპლასტიური ანემია დასახელდა, რაც ექიმების აზრით ორგანიზმზე რადიაციის ხანგრძლივმა ზემოქმედებამ გამოიწვია. იონიზირებადი გამოსხივების ნეგატიური ზეგავლენის შესახებ იმ დროისათვის ცნობილი არ გახლდათ, ამიტომ ბევრ ექსპერიმენტს მარია უსაფრთხოების ნორმების დაუცველად ატარებდა. კიური კოლბებში მოთავსებულ რადიოაქტიურ იზოტოპებს ჯიბით დაატარებდა, ინახავდა თავისი მაგიდის უჯრაში. რადიაცია მარია კიურის ქრონიკული დაავადებების მიზეზი გახდა – სიცოცხლის ბოლოს თითქმის უსინათლო ქალი იტანჯებოდა თირკმელების დაავადებით, მაგრამ მას არასოდეს უფიქრია არჩეული გზიდან გადახვევაზე.

მარია კიური ქმრის, პიერ კიურის გვერდითაა დასაფლავებული. 60 წლის შემდეგ ცოლ-ქმრის ნეშტი პარიზის პანთეონში გადაასვენეს, სადაც საფრანგეთის საზოგადო მოღვაწეები განისვენებენ. მარია კიური პირველი ქალია, რომელიც საკუთარი მიღწევებისა და დამსახურებების გამო დაასაფლავეს ამ პანთეონში.

 

…..

სტატია მომზადებულია პროექტის “გზაზე ერთი ქალი მოდიოდა” ფარგლებში

პროექტს ახორციელებს სოციალური შუქნიშანი

პროექტი ხორციელდება “ქალთა ფონდი საქართველოში” ფინანსური მხარდაჭერით